نگاهی گذرا به عقلانیت در سیاست خارجی

رویکرد اصلی در سیاست گذاری خارجی، عمدتاً بر نحوه ارتباط با محیط بیرون برای کاهش تهدیدات، حفظ منافع و بهره گیری از فرصت ها می باشد.

سیاست شرق _ دکتر یاور شاه ولی( تحلیلگر روابط بین الملل)

اداره سیاست خارجی هرکشوری، بخشی مهمی از سیاست گذاری عمومی است که معمولاً به دست نخبگان سیاسی جامعه سپرده می شود .عوامل متعددی مانند اهداف تعریف شده نظام سیاسی، توان وظرفیت های مادی ومعنوی کشورها، موقعیت استراتژیک و جایگاه کشورها در جهان و نظام بین الملل و…در نحوه اداره سیاست خارجی و کیفیت آن به نحوی که تامین کننده اهداف وخنثی کننده تهدیدات باشد موثر هستند.

بدون شک یکی از عوامل مهم و موثر در کیفیت اداره سیاست خارجی کشورها عامل تعیین کننده عقلانیت در تصمیم گیری است .وقوع نتایج مطلوب و یا نامطلوب پس از اجرای سیاستهای طراحی شده کشورهای مختلف حاصل اختلاف در میزان و کیفیت عقلانیت در هیئت‌های سیاسی آن کشورهاست به طور مثال می توان از سیاست گذاری غلط نخبگان سیاست خارجی کشور عراق در حمله به ایران به عنوان یک اشتباه راهبردی در تصمیم گیری نام برد که منعکس کننده کیفیت عقلانیت سیاسی دستگاه خارجی این کشور بوده است. مثال روشن ومصداق جاری فقدان عقلانیت در سیاست خارجی یک کشور در این سالها دستگاه دیپلماسی آمریکا است . خروج از پیمان های بین المللی و از همه مهمتر خروج از برنامه جامع اقدام مشترک (JCPOA) یکی از اشتباهات عمده دستگاه سیاست خارجی آمریکا بود که امروز او را در عرصه بین المللی به انزوای کامل کشانده است.

امروز در فرهنگ سیاسی بیشتر ازاصطلاح اشتباه محاسباتی( Miscalculation) در توصیف بروز نتایج نامطلوب حاصل از کیفیت پایین عقلانیت در یک سیستم تصمیم ساز( decision making) استفاده می شود .
سیاستگذاری فرایندی طولانی ، چند مرحله ای ، آگاهانه و هوشمندانه طراحی شده از سوی نخبگان فکری وسیاسی جامعه است که باید به انتخاب مناسبترین شیوه دستیابی به اهداف از میان راه های مختلف موجود برای اداره جامعه منتج گردد. ارائه راهکارهای سیاسی معمولا از سوی نخبگان فکری جامعه است که متضمن استدلال های عقلانی در جهت فهم یک مسئله و ارائه راه حل آن است . اما این نخبگان سیاسی و ابزاری جامعه هستند که ازمیان آنها راهکاری که امکان اجرایی شدن آن بیشترو برای کسب هدف امکان بیشتری برایش فراهم باشد انتخاب و تبدیل به سیاست گذاری می گردد.

در نظام بین الملل موجود به دلیل اینکه دولت ها در ارتباط با همدیگر هستند و منافع و تهدیدات گاه مشترک و گاه متعارض است و برهم تاثیر گذار است؛ همه دولت ها در محیط بیرونی خویش نیز دارای چالش‌ها و مسائل متنوع و گسترده هستند که باید برای حل آن ها تدابیر مناسب اتخاذ کنند.
اتخاذ چنین تدابیری به عهده دستگاه سیاست گذاری خارجی است و رویکرد اصلی در سیاست گذاری خارجی عمدتاً بر نحوه ارتباط با محیط بیرون برای کاهش تهدیدات ،حفظ منافع و بهره گیری از فرصت ها می باشد.

عقل یکی از ابزارهای مهم در سیاست گذاری صحیح توسط نخبگان سیاسی و فکری است . در اندیشه بشری عقل دارای جایگاه‌ ویژه ای است، عقل در این قلمرو عبارت است از نیروی درونی شناخت خوب و بد، نیکی و زشتی ،درست و نادرست . انسان از آن جهت اشرف مخلوقات شناخته شده است که بر خلاف سایر موجودات دارای گوهر شناخت و تشخیص است که آن نیز ریشه درعقل دارد.
در تعاریف دیگر عقلانیت با عدم وجود تناقض در اندیشه (انسجام فکری) ، فعالیت، سعی و تلاش برای حل مسائل عملی و نظری اتخاذ رهیافت نقادانه در قبال امور و مسائل مختلف، سازگاری منطقی اجزا با واقعیت و یا انتخاب اهداف درست با ابزارهای مناسب توصیف شده است.

قرآن کریم، در آیات متعدد انسان را به استفاده از عقل فراخوانده و انسانهایی را که از عقل خود استفاده نمی کنند نکوهش کرده است.
حضرت علی (ع) نیز در تعریف عقل به مراتب تشخیص اشاره می نماید ومی فرمایند عاقل آن کسی نیست که خوبی را از بدی تشخیص دهد بلکه عاقل کسی است که اگر در مقابل دوشر قرار گرفت عملی که شرش کمتراست را بشناسد.
دولت ها در عرصه روابط بین الملل بازیگران خردورزی هستند که ازعقلانیت الزاما به معنای محاسبه سود و زیان وبکار گرفتن ابزار مناسب برای رسیدن به هدف استفاده می کنند.یک دولت خردورز نباید تصمیمی بگیرد که هزینه پیامدهای آن بیش از سود آن باشد.
اهمیت تصمیم گیری در سیاست خارجی و نقش عقلانیت در تصمیم گیری های موجود، به رعایت اصل تناسب بین اهداف با روش های مربوطه بازمی گردد .این تناسب به تنظیم معقولانه سطح انتظارات و وانتخاب بهترین گزینه درنحوه تعامل با محیط پیرامونی می انجامد. به بیان دیگرتبلورعقلانیت را باید در مجموعه‌ای از روش‌ها و شیوه‌های تحقق اهداف خرد و کلان جستجو کرد . ثقل تصمیم گیری عقلانی در سیاست ها ایجاد تناسب بین هدف و روش رسیدن به آن است.
سطح کیفی عقلانیت منجربه شکل گیری رویکردهای متفاوت در سیاست خارجی می انجامد .عمدتاً دو نوع رویکرد کلی ناشی از سطوح متفاوت کیفیت عقلانیت را می‌توان در دستگاه سیاست خارجی کشورها مشاهده کرد :
الف: رویکرد منفعلانه

مبنای رویکرد منفعلانه بر عدم امکان طراحی و اجرای برنامه های جدید و همچنین فقدان بهره گیری از فرصت های موجود است . در این رویکرد عقلانیت دچار نقص ها وچالش‌های اساسی کارکردی است. صاحبان این رویکرد نه تنها توانایی خلق فرصت یا فرصت سازی نوین را ندارند بلکه از فرصت‌های موجود نیز نمی توانند بهره گیری مناسب را داشته باشد .کاستی های حاصل از درک ناصحیح قابلیت‌ها و همچنین فقدان تناسب و همبستگی بین اهداف و روشها از تفکر ناقص نشأت گرفته است. این تفکر ناقص منجربه رویکرد منفعلانه در سیاست‌های خارجی می‌شود .
ب: دومین رویکرد رویکرد فعالانه است تعریف اصلی این رویکرد مبنی بر این است که عقل (قوه تصمیم ساز دستگاه دیپلماسی) نسبت به خلق فرصت های جدید و نوین و همچنین در بهره‌گیری از فرصت‌های موجود مهارت و توانایی مناسبی را داشته باشد .نخبگانی که دارای رویکرد فعال هستند با بسترسازی های مورد نیاز نسبت به بهره گیری از فرصت های به دست آمده و با خلق فرصت‌های جدید دارای کارکردهای مورد قبول می باشند. ریشه اصلی برخورداری نخبگان از رویکرد فعالانه به ایجاد رابطه و تناسب سازی بین اهداف و روش ها در نزد آنان باز می‌گردد که عقل خوب را به دست می دهد .
حاکمیت هر کدام از این دو رویکرد بر دستگاه سیاست خارجی و دیپلماسی یک کشور می‌تواند به طور خودکار منجر به بروزیکی از گزینه های ارتباطات خارجی مانند انزوا ، تقابل ، ادغام و مشارکت فعالانه با حفظ منافع خود با محیط پیرامون و جامعه جهانی می گردد .

خلاصه اینکه نخبگان سیاسی با سیاست گذاریهای خود درکانون اصلی بقا و پیشرفت جامعه خود یا انزوا و انحطاط آن نقش آفرینی می کنند. سیاست گذاری خارجی نیز حوزه ای است که به چگونگی ارتباط جامعه و محیط بیرونی پرداخته و در صدد کسب فرصت‌ها و دورسازی تهدیدات می‌باشد .کیفیت سیاست گذاری خارجی نخبگان سیاسی به شدت تحت تاثیرکیفیت عقل سیاسی آنها است . جایگاه اصلی بروز کیفیت عقلانیت درمتناسب سازی روش ها با اهداف است.

در این نوشتاراز دو مقاله وزین زیر استفاده شده است.
مجله جستارهای سیاسی معاصر، سال اول، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۸۹
الزامات دینی و تاملات عقلانی در سیاست گذاری خارجی
نویسندگان: حسین قریب و محمدحسین ضمیریان
فصلنامه راهبرد/سال بیست و دوم/شماره ۸۶ /۲۹۳۱ پاییز / صص۲۱۸- ۲۰۱
عقلانیت وسیاست گذاری خارجی – حسین قریب

انتهای پیام



دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *