سیاست شرق _ شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر پیشین قطر، که این کشور را به یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان تبدیل کرد، در سن ۷۴ سالگی درگذشت.

به نقل از اکوایران، در دوران حکومت او، قطر از کشوری که نخستین محموله گاز طبیعی مایع (LNG) خود را در سال ۱۹۹۶ صادر کرد، به بزرگ‌ترین صادرکننده LNG جهان تبدیل شد. شیخ حمد با بهره‌گیری از این ثروت، نفوذ جهانی قطر را گسترش داد و سطح رفاه شهروندان این کشور را به شکلی بی‌رقیب افزایش داد.

شیخ حمد که در سال ۱۹۵۲ متولد شد، در آکادمی نظامی سلطنتی سندهرست در بریتانیا تحصیل کرد و در سال ۱۹۷۱ به نیروهای مسلح قطر پیوست. او در سال ۱۹۷۷ به‌عنوان ولیعهد منصوب شد و به‌تدریج مسئولیت اداره امور روزمره کشور، از جمله تولید نفت و گاز طبیعی، را بر عهده گرفت.

در سال ۱۹۹۵ شیخ خلیفه تلاش کرد بخشی از اختیارات پسرش را پس بگیرد. حمد نیز از این فرصت استفاده کرد و زمانی که پدرش در سوئیس به سر می‌برد، قدرت را در دست گرفت. بنا بر روایت آلن فرومهرز در کتاب «قطر: تاریخی مدرن»، او دستور داد تانک‌ها و نیروهای نظامی دیوان امیری را محاصره کنند. تلاش‌های بعدی شیخ خلیفه برای انجام ضدکودتا نیز ناکام ماند.

سرمایه‌گذاری‌های عظیم و مدرن‌سازی

شیخ حمد که در ۴۴ سالگی به قدرت رسید، از همان ابتدا به‌عنوان چهره‌ای اصلاح‌طلب و نوسازی‌گرا، هم در منطقه خلیج فارس و هم در داخل قطر، شناخته می‌شد. او کوشید اصلاحات دموکراتیک محدودی را اجرا کند؛ از جمله برگزاری نخستین انتخابات شوراهای شهری قطر در سال ۱۹۹۹ و تصویب قانون اساسی که در سال ۲۰۰۴ به همه‌پرسی گذاشته و تصویب شد؛ بااین‌حال، وعده‌های او و جانشینش برای برگزاری انتخابات گسترده‌تر قانون‌گذاری، تاکنون عملی نشده است.

در دوران حکومت شیخ حمد، اقتصاد قطر بیش از ۲۰ برابر رشد کرد و بر اساس داده‌های بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی این کشور در سال ۲۰۱۳ به ۱۹۹ میلیارد دلار رسید.  هم‌زمان با سرازیر شدن درآمدهای صادرات گاز، شیخ حمد بخشی از این درآمدها را برای سرمایه‌گذاری کنار گذاشت و در سال ۲۰۰۵ سازمان سرمایه‌گذاری قطر (Qatar Investment Authority – QIA) را تأسیس کرد.

این صندوق تحت نظارت مشاور نزدیک او، شیخ حمد بن جاسم بن جبر آل ثانی، که بیشتر با نام HBJ شناخته می‌شود، در داخل و خارج از کشور، به‌ویژه در بخش‌هایی خارج از صنایع هیدروکربنی، سرمایه‌گذاری کرد.

QIA از بحران مالی جهانی برای خرید سهام برخی از بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان، از جمله بانک انگلیسی بارکلیز (Barclays Plc) و خودروساز آلمانی فولکس‌واگن (Volkswagen AG)، استفاده کرد. این صندوق همچنین در سال ۲۰۱۰ فروشگاه مشهور هرروز  (Harrods) در لندن را خریداری کرد.

در داخل قطر نیز پروژه‌های عمرانی مورد تأیید شیخ حمد، شهر دوحه را از یک شهر کوچک به کلان‌شهری مدرن و درخشان تبدیل کرد؛ هرچند همچنان از نظر وسعت از دوبی کوچک‌تر است.

شیخ حمد و همسرش، شیخه موزه بنت ناصر المسند، از دانشگاه‌های آمریکایی از جمله جورج‌تاون (Georgetown)، تگزاس A&M و کارنگی ملون (Carnegie Mellon) دعوت کردند تا شعبه‌هایی در قطر تأسیس کنند. در سال ۲۰۱۰ نیز قطر نخستین کشور خاورمیانه شد که میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ را به دست آورد.

طراح سیاست خارجی مداخله‌جوی قطر

یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های شیخ حمد، اختصاص وامی ۵۰۰ میلیون دلاری برای حمایت از شبکه الجزیره در سال ۱۹۹۶ بود. این شبکه خبری مستقر در دوحه، تقریباً از همان آغاز فعالیت، به دلیل آنکه از نخستین رسانه‌های عرب‌زبان بود که سیاست‌های داخلی کشورهای همسایه را به چالش می‌کشید، جنجال‌های منطقه‌ای و بین‌المللی فراوانی برانگیخت؛ هرچند درباره مسائل داخلی قطر گزارش‌های محدودی منتشر می‌کند.

سیاست خارجی شیخ حمد نیز گاه او را در برابر برخی از متحدانش قرار می‌داد. او ضمن حفظ روابط دوستانه با ایران، به آمریکا اجازه داد بزرگ‌ترین پایگاه هوایی خود در منطقه را در قطر ایجاد کند. همچنین تا پیش از جنگ غزه در سال ۲۰۰۹، به اسرائیل اجازه داد دفتر بازرگانی در قطر داشته باشد، درحالی‌که همزمان روابط نزدیکی با جنبش فلسطینی  حماس  حفظ کرده بود.

با آغاز خیزش‌های جهان عرب در سال ۲۰۱۱، شیخ حمد از جنبش‌های اعتراضی حمایت کرد. قطر از مخالفان حکومت سوریه پشتیبانی کرد و جنگنده‌های خود را برای نبرد با نیروهای معمر قذافی به لیبی اعزام کرد.

همچنین پس از برکناری حسنی مبارک در سال ۲۰۱۱، قطر ۸ میلیارد دلار به نخستین دولت اسلام‌گرای مصر به رهبری محمد مرسی وام داد؛ اما افزایش نفوذ منطقه‌ای قطر همواره با استقبال روبه‌رو نشد و حتی به تشدید شکاف‌ها با همسایگان این کشور انجامید.

در لیبی و مصر، معترضان در اعتراض به حمایت شیخ حمد از جریان‌های اسلام‌گرا، پرچم قطر را به آتش کشیدند. ارتش مصر تنها چند روز پس از کناره‌گیری شیخ حمد، محمد مرسی را سرنگون کرد و تلاش‌های قطر برای حمایت از گروه‌های مخالف در سوریه نیز با قدرت گرفتن گروه داعش و تثبیت موقعیت ارتش سوریه به رهبری بشار اسد با شکست روبه‌رو شد.

حمایت شیخ حمد از این جریان‌ها زمینه‌ساز اختلافات دیپلماتیکی با عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر شد؛ اختلافاتی که بعدها به یکی از ویژگی‌های اصلی دوران حکومت پسرش، شیخ تمیم، تبدیل شد. اگرچه بحران دیپلماتیک سال ۲۰۱۴ پس از هشت ماه پایان یافت، اما این چهار کشور در سال ۲۰۱۷ روابط تجاری و دیپلماتیک خود را با قطر برای بیش از سه سال قطع کردند.

معمار قطر مدرن

شبکه خبری قطری الجزیره هم در گزارشی همدلانه به ستایش از کارنامه شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی پرداخت و او را کسی توصیف کرد که قطر «این کشور کوچک حوزه خلیج فارس را به یکی از ثروتمندترین و بانفوذترین کشورهای جهان تبدیل کرد.» به نوشته این خبرگزاری:

شیخ حمد شخصیتی کاریزماتیک و خوش‌برخورد داشت و در سال ۱۹۹۵ زمام قدرت را در دست گرفت. او که از وی به‌عنوان معمار قطر مدرن یاد می‌شود، با بهره‌گیری از ثروت عظیم گاز طبیعی کشورش، برنامه‌های گسترده توسعه، اصلاحات و آموزش را آغاز کرد و دستور کاری بلندپروازانه در زمینه اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را به اجرا گذاشت.

در دوران حکومت او، تولید ناخالص داخلی قطر بیش از ۲۴ برابر افزایش یافت و بهره‌برداری از میدان گازی شمالی (North Field) این کشور را تا سال ۲۰۰۶ به بزرگ‌ترین صادرکننده گاز طبیعی مایع (LNG) در جهان تبدیل کرد. بر اساس آمار دولت قطر، ظرفیت تولید LNG این کشور در مدت زمانی بی‌سابقه به ۷۷ میلیون تن در سال رسید.

دوران حکومت او همچنین شاهد تأسیس بنیاد قطر (Qatar Foundation)، راه‌اندازی شبکه خبری الجزیره در سال ۱۹۹۶، تصویب نخستین قانون اساسی دائمی قطر در سال ۲۰۰۴ و برگزاری انتخابات شوراهای شهری بود؛ انتخاباتی که در آن زنان برای نخستین بار حق رأی دادن و نامزد شدن را به دست آوردند.

در دوران رهبری او، قطر موفق شد میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ را به دست آورد؛ نخستین بار که یک کشور عربی میزبان این رقابت‌ها می‌شد.

وی در سال ۱۹۷۷ به‌عنوان ولیعهد و وزیر دفاع منصوب شد، در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ به مقام امیری رسید و در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳ قدرت را به ولیعهد خود، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، واگذار کرد. این انتقال داوطلبانه و مسالمت‌آمیز قدرت در منطقه، اقدامی کم‌سابقه بود.

شیخ حمد هنگام اعلام کناره‌گیری خود و انتقال برنامه‌ریزی‌شده قدرت به پسرش، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، ولیعهد ۳۳ ساله و تحصیل‌کرده بریتانیا، گفت: «آینده متعلق به شما، فرزندان این سرزمین، است؛ شما وارد عصر تازه‌ای می‌شوید که در آن، رهبری جوان پرچم این کشور را برافراشته نگاه خواهد داشت.»

شیخ حمد دیدگاهی گسترده درباره نقش قطر به‌عنوان میانجی دیپلماتیک در منطقه داشت. در طول سال‌های حکومت او، قطر در میانجی‌گری برای حل بحران دارفور سودان، اختلافات گروه‌های سیاسی لبنان و همچنین شکاف میان دو جنبش فلسطینی حماس و فتح نقش‌آفرینی کرد.

پیش از کناره‌گیری شیخ حمد، قطر به‌طور رسمی به طالبان افغانستان اجازه داد دفتری در دوحه افتتاح کند؛ اقدامی که زمینه را برای مذاکرات میان ایالات متحده و طالبان فراهم کرد و در نهایت به خروج پرآشوب آمریکا و ناتو از افغانستان در سال ۲۰۲۱ انجامید.

در دوران حکومت او، قطر از معدود دولت‌هایی بود که از خیزش‌های مردمی موسوم به «بهار عربی» حمایت کرد.

در مصر، شبکه الجزیره با نادیده گرفتن ممنوعیت پخش، تصاویر اعتراض‌های ضد دولتی و حامی دموکراسی را به جهان مخابره کرد.

در سوریه، امیر پیشین قطر ابتدا تلاش کرد بشار اسد را متقاعد کند که در برابر اعتراض‌های گسترده مردمی از قدرت کناره‌گیری کند، اما پس از ادامه سرکوب و کشتار معترضان توسط حکومت اسد، دوحه روابط خود را با دمشق قطع کرد.

در لیبی، قطر یک گام فراتر رفت و از عملیات نظامی ناتو حمایت کرد؛ عملیاتی که در نهایت به سرنگونی حکومت طولانی‌مدت معمر قذافی انجامید.

بااین‌حال، مسئله‌ای که بیش از هر چیز به قلب شیخ حمد نزدیک بود، آرمان آزادی فلسطین بود. شاید به همین دلیل، یکی از آخرین سفرهای رسمی او به غزه انجام شد؛ سفری که او را به نخستین رئیس کشوری تبدیل کرد که پس از بیش از یک دهه وارد نوار غزه شد. در قدردانی از حمایت‌های او از مردم فلسطین، شهرهایی در غزه و جنوب لبنان به نام او نام‌گذاری شدند.

نفوذ شیخ حمد بسیار فراتر از مرزهای قطر گسترش یافته بود و همان‌گونه که زندگی او بر منطقه و فراتر از آن تأثیر گذاشت، درگذشتش نیز در سراسر منطقه و جهان احساس خواهد شد.

به نقل از الجزیره، کسانی که شیخ حمد را می‌شناختند، می‌گفتند که او حتی قبل از به قدرت رسیدن در سال ۱۹۹۵، از فقدان عناصر سنتی قدرت در کشورش آگاه بود و نیاز به سرمایه‌گذاری در قدرت نرم را درک می‌کرد.

از همان روزهای آغازین سلطنتش، او علاوه بر بخش حیاتی انرژی، پروژه‌های عظیمی را در آموزش، بهداشت، تحقیقات علمی و ورزش اجرا کرد و ثروت کشورش را نه صرفاً به منبعی برای رفاه مردم خودش، بلکه به وزنه دیپلماتیک بین‌المللی تبدیل کرد. امیر سابق همچنین قدرت رسانه‌ها را هنگام ایجاد الجزیره، یکی از موفق‌ترین کانال‌های خبری در جهان عرب، که بعدها به یک شبکه رسانه‌ای قدرتمند تبدیل شد، درک کرد.

در دوران سلطنت او، تولید ناخالص داخلی قطر بیش از ۲۴ برابر افزایش یافت، در حالی که تولید از میدان شمالی، این کشور را تا سال ۲۰۰۶ به بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایع (LNG) در جهان تبدیل کرد. طبق آمار دولتی، در یک زمان بی‌سابقه، ظرفیت تولید LNG این کشور کوچک به ۷۷ میلیون تن در سال رسید.

دوران تصدی او همچنین شاهد تأسیس بنیاد قطر، راه‌اندازی کانال خبری الجزیره در سال ۱۹۹۶، انتشار اولین قانون اساسی دائمی قطر در سال ۲۰۰۴ و معرفی انتخابات شهرداری‌ها بود که در آن به زنان حق رأی و نامزدی داده شد. تحت رهبری او، این کشور خلیج فارس حق میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ را به دست آورد، اولین باری که یک کشور عربی این کار را انجام داده بود.

انتهای پیام