سیاست شرق _ منصوره بنابهبهانی (کارشناس ارشد مدیریت آموزشی)؛

چکیده: نوجوانی، مرحله ای حساس و گذار از کودکی به بزرگسالی است، که با تغییرات جسمی، روانی و اجتماعی همراه می شود. در این دوره، نوجوانان تحت تأثیر عوامل درونی و بیرونی قرار می گیرند و ممکن است با خطرات و تهدیدهای اجتماعی مواجه شوند که سلامت روان و رشد اجتماعی آنها را مختل کند. دوران پرمخاطره نوجوانی از سخت‌ترین گذرگاه‌های مسیر زندگانی هر فردی به شمار می‌رود. این دوره آکنده از رفتارهای متناقض، غرایز طوفان‌وار و تشنج‌زا می‌باشد. در عین‌حال این سنین نویدبخش تولدی دوباره در تمامی عرصه‌های جسمی، اجتماعی و ارزشی است، که می تواند آسیب های مختلف و بسیاری همچون مشکلات روانی و رفتاری، مصرف مواد مخدر و الکل،خشونت و پرخاشگری، اعتیاد به فضای مجازی و رسانه های اجتماعی و غیره، پیامدهایی چون: انزوا و مشکلات سلامت روان،فرار از خانه، چالش های تحصیلی، اختلال در روابط اجتماعی، ریسک های بلندمدت و غیره را با خود به همراه داشته باشد. سوال این است که، چگونه می توان میزان این آسیب های اجتماعی در نوجوانان را کاهش داد؟در ادامه، با تاکید بر آموزش «مهارت های زندگی» و با «مشارکت خانواده،مدرسه و جامعه»، باعث آگاهی بخشی به دانش آموزان نسبت به مضرات این آسیب ها و ایجاد نگرش منفی در مورد آن می شود. «آموزش  مهارت های زندگی» ، گامی بسیار مهم و حائز اهمیت در راستای کاهش آسیب های اجتماعی دانش آموزان است. چنین آموزش هایی شناخت بیشتر آنها از خود و مدیریت شخصی، تصمیم گیری آگاهانه، تلاش برای اصلاح نقاط ضعف و ارتقای نقاط قوت را به همراه خواهد داشت.

بیان مسئله:

مطالعه آسیب های اجتماعی اعم از انحرافات و نابهنجاری های اجتماعی از جمله مهمترین مباحث مربوط به نوجوانان است.آسیب اجتماعی زمانی پدید می آید، که در هنجارهای مقبول اجتماعی تخلفی صورت گیرد؛ و یکی از عمده ترین دلایل آسیب های اجتماعی، عدم پایندی به هنجارهای اجتماعی است(صابری و همکاران،۱۴٠۳)

در همین رابطه، دانش آموزان سرمایه های ملی کشور، اصلی ترین و مهمترین عناصر در نظام آموزشی می باشند، که بدلیل تمایل به ابراز وجود و حفظ استقلال، نیازها و غرایز خاص دوران نوجوانی، فشارهای گروهی، نادیده گرفته شدن خواسته ها و تمایلات شان از سوی دیگران، عدم قدرت شناخت کافی و بی تجریه گی با مشکلات متعدد روانی، اجتماعی و روحی مواجه می باشند، موضوعی که بسیار حائز اهمیت است.

ریشه بسیاری از آسیب های اجتماعی نوجوانان را باید در ناتوانی و ضعف در برخورد با چالش های زندگی و عدم شناخت کافی مهارت های زندگی شخصی و اجتماعی یافت. لذا از جمله راه های مقابله و پیشگیری از بروز آسیب های اجتماعی، بهبود ظرفیت روان شناختی است که با آموزش مهارت های زندگی میسر می گردد. 

تعریف آسیب های اجتماعی نوجوانان

آسیب های اجتماعی به نابسامانی ها و رفتارهای نامطلوبی اطلاق می شود که در نتیجه شرایط ناهنجار
اجتماعی، فرهنگی یا اقتصادی به وجود می آیند و موجب پیامدهای روانی، اجتماعی و رفتاری برای فرد و جامعه می گردند. این آسیب ها علیه ارزش ها و هنجارهای اجتماعی عمل می کنند و در نوجوانان به دلیل حساسیت دوره بلوغ بیشتر مشاهده می شوند.

یافته های تحقیق

انواع مهم آسیب های اجتماعی در نوجوانان

۱)مشکلات روانی و رفتار ی

افسردگی، اضطراب، استرس و اختالالت رفتاری از جمله آسیب های رایج در نوجوانان هستند. تغییرات
هورمونی، فشارهای اجتماعی و تحصیلی می تواند احتمال بروز این اختلالات را افزایش دهد .

۲)مصرف مواد مخدر و الکل

گرایش به مصرف مواد مخدر یا الکل یکی از مهم ترین خطراتی است که نوجوانان را تهدید می کند. این
رفتارها معمولا با محیط خانوادگی نامناسب، ضربه های روانی یا فشار همسالان مرتبط هستند .

۳)خشونت و پرخاشگری

خشونت بین نوجوانان، به خصوص در محیط های مدرسه ای، یکی از آسیب های جدی اجتماعی است که می تواند پیامدهای بلندمدت مانند اختلالات روانی و ضعف عملکرد تحصیلی به دنبال داشته باشد. مطالعات نشان داده اند که تجربه خشونت با پیامدهای منفی روانی از جمله اضطراب، افسردگی و اختلالات در خواب همراه است.

گروهی از کودکان و نوجوانان وجود دارند که با نشان دادن رفتارهای پرخاش گرانه شدید و دائمی که دیگر نمی توان آنها را اقتضای سنی ایشان تلقی کرد پا را از این حد به هنجار فراتر می نهند( کراهه، ،۱۳۹٠:۷۲)

۴)اعتیاد فضای مجازی و رسانه های اجتماعی

استفاده نادرست یا بیش از حد از شبکه های اجتماعی می تواند باعث مشکلاتی چون اختلال در خواب، کاهش تمرکز، اضطراب اجتماعی و حتی آسیب های روانی شدیدتر شود. تحقیقات نشان داده اند که الگوهای استفاده اجباری از رسانه های دیجیتال می تواند با افزایش خطر رفتارهای خودآسیب رسان، افسردگی و اختلالات روانی مرتبط باشد.

عوامل مؤثر در بروز آسیب های اجتماعی

عوامل مختلفی در بروز آسیب های اجتماعی نوجوانان نقش دارند که شامل شرایط خانوادگی (مانند حمایت
یا بی توجهی خانواده) ، فقر و نابرابری اجتماعی، فشار همسالان، مسائل اقتصادی و فرهنگی و نقش رسانه ها و فضای مجازی می شود. این عوامل در تعامل با هم می توانند زمینه ساز رفتارهای پرخطر و ناهنجار در
نوجوانان باشند .

پیامدهای آسیب های اجتماعی در نوجوانان

آسیب های اجتماعی در نوجوانان، پیامدهای فردی و اجتماعی گسترده ای دارند که می توانند تا بزرگسالی
همراه فرد بمانند :

انزوا و مشکلات سلامت روان: مانند افسردگی و اضطراب در میان نوجوانان یکی دیگر از آسیب‌های اجتماعی است که در سال‌های اخیر در ایران روند افزایشی داشته است (شریفی، ۱۳۹۷). 

فرار از خانه: یکی از آسیب‌های مهم نوجوانان است که در ایران نیز به ویژه در مناطق محروم و آسیب‌پذیر رو به افزایش است (امامی و همکاران، ۱۳۹۸)
چالش های تحصیلی: افت تحصیلی، ترک تحصیل
اختلال در روابط اجتماعی: انزوای اجتماعی، مشکلات ارتباطی با خانواده و دوستان
ریسک های بلندمدت: گرایش به رفتارهای پرخطر و مشکلات حرفه ای در آینده

راهکارهای پیشگیری و کنترل

اگر اقدامات لازم در جهت پیشگیری، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی مرتبط با دانش آموزان صورت نگیرد، سرمایه های معنوی، مادی، انسانی و اجتماعی ارزشمندی از دست خواهند رفت.(محمودیان،۱۴٠٠)

با ایجاد واحدهای درسی، برنامه های تفریحی، خدمات مشاوره ای، اطلاع رسانی، تقویت کانون ها و تشکل های دانش آموزان، برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی، افزایش آگاهی والدین دانش آموزان، معلمین و… باعث آگاهی دانش آموزان نسبت به مضرات این آسیب ها و ایجاد نگرش منفی در مورد آن شود(صابری و همکاران،۱۴٠۳)
بسیاری از آسیب‌های اجتماعی ریشه در اختلالات روانی تشخیص‌داده‌ نشده مانند افسردگی، اضطراب، یا اختلالات رفتاری دارند که با مداخلات روانشناختی قابل کنترل‌اند. گسترش مراکز مشاوره در مدارس و همچنین خطوط مشاوره تلفنی رایگان، می‌تواند نقش مهمی در کاهش آسیب‌ها داشته باشد. سرمایه‌گذاری در آموزش روانشناسان و مشاوران کودک و نوجوان، بهبود سیستم ارجاع، و ترویج مراجعه به مشاوره، می‌تواند چشمگیرترین نتایج را در کاهش آسیب‌ها ایجاد کند.

یکی از مؤثرترین راهکارهای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در نوجوانان، آموزش مهارت‌های زندگی در محیط‌های آموزشی است. مهارت‌هایی مانند خودآگاهی، مدیریت هیجانات، حل مسئله، مهارت “نه گفتن”، و تفکر انتقادی می‌تواند نوجوان را در برابر فشارهای روانی و اجتماعی مقاوم‌تر کند (رستگار و همکاران، ۱۴۰۰). آموزش این مهارت‌ها، به‌ویژه در دوره متوسطه، به نوجوانان کمک می‌کند که در برابر وسوسه‌های گروه همسالان، مصرف مواد، خشونت یا بزهکاری، تصمیم‌گیری هوشمندانه‌تری داشته باشند. بر اساس مطالعات جدید انجام شده توسط یوسفی و همکاران (۱۴۰۱)، اجرای منظم کارگاه‌های مهارت‌های زندگی در مدارس مناطق پرخطر شهری در تهران، باعث کاهش ۳۵٪ در بروز رفتارهای پرخطر بین دانش‌آموزان شد. با توجه به این نتایج، می‌توان گفت که نهادینه‌سازی آموزش‌های روانی-اجتماعی در ساختار آموزش‌وپرورش باید یکی از اولویت‌های اصلی باشد.

نداشتن فعالیت‌های سالم برای گذران وقت یکی از دلایل اصلی گرایش نوجوانان به رفتارهای پرخطر است. نوجوانان به شدت به انرژی تخلیه نشده، هیجان، و حس تعلق اجتماعی نیاز دارند. فراهم کردن فضاهایی مانند باشگاه‌های ورزشی، مراکز فرهنگی، اردوهای تربیتی، و برنامه‌های گروهی می‌تواند به هدایت رفتار نوجوانان کمک کند (کریم زاده و همکاران، ۱۴۰۰).

با گسترش روزافزون استفاده نوجوانان از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، فضای مجازی به بستری برای ترویج برخی از رفتارهای پرخطر، از جمله خشونت، اعتیاد به قمار، روابط ناسالم، و حتی خودکشی تبدیل شده است . اما ممنوعیت یا سانسور تنها راه‌حل نیست. آنچه لازم است، آموزش سواد رسانه‌ای به نوجوانان و والدین، و نظارت غیرمستقیم و محترمانه است. پژوهش‌های داخلی و بین‌المللی تأکید می‌کنند که نوجوانانی که با مفاهیم سواد دیجیتال آشنا هستند، در مقایسه با دیگران تا ۶۰٪ کمتر در معرض آسیب‌های آنلاین قرار می‌گیرند (اکبری و رحمانی، ۱۴۰۱).

خانواده اولین و مؤثرترین نهاد در تربیت و هدایت نوجوانان است و رابطه سالم و حمایت‌گرانه والدین با فرزندان، یکی از عوامل کلیدی در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی محسوب می‌شود (براتی، ۱۴۰۰). زمانی که نوجوان احساس کند که مورد محبت، توجه و درک والدین خود است، کمتر به سمت پدیده‌هایی چون فرار از خانه، اعتیاد یا انزوا سوق پیدا می‌کند. پژوهش سعیدی‌پور و جعفری (۱۴۰۱) نشان می‌دهد نوجوانانی که والدین آن‌ها وقت روزانه مشخصی برای گفت‌وگو با فرزندان خود اختصاص می‌دهند، ۴۲٪ کمتر دچار اختلالات رفتاری و عاطفی می‌شوند.

در نهایت، برای کاهش آسیب های اجتماعی در نوجوانان، نیاز به مشارکت چندجانبه از سوی خانواده، مدرسه و جامعه وجود دارد:
آموزش مهارت های زندگی در مدارس، افزایش آگاهی والدین درباره تلفن همراه و شبکه های اجتماعی، ایجاد برنامه های حمایتی در سطح جامع، ایجاد کانون ها و تشکل های دانش آموزی و هرگونه اقدامی که به مهارت آموزی به دانش آموزان کمک کند.

نتیجه گیری و پیشنهاد

مطالعه آسیب های اجتماعی اعم از انحرافات و نابهنجاری های اجتماعی از جمله مهمترین مباحث مربوط به نوجوانان است و آسیب اجتماعی زمانی پدید می آید، که در هنجارهای مقبول اجتماعی تخلفی صورت گیرد. اگر در چنین شرایطی اقدامات لازم در جهت پیشگیری، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی صورت نگیرد، سرمایه های معنوی، مادی، انسانی و اجتماعی ارزشمندی از دست خواهند رفت.

بررسی عوامل خطر نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی و محیطی در شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی نقش دارند: ۱) نوجوانانی که در «محیط‌های پرتنش خانوادگی» رشد می‌کنند،«فاقد مهارت‌های زندگی» هستند، یا در معرض «فشار همسالان» قرار دارند، با احتمال بیشتری درگیر رفتارهای پرخطر می‌شوند. به‌ویژه در جامعه ایران، که با چالش‌هایی نظیر بیکاری، تغییرات سریع فرهنگی، و ضعف در زیرساخت‌های روان‌اجتماعی مواجه است، شرایط برای شکل‌گیری این آسیب‌ها بیشتر فراهم است؛۲) نباید از «تأثیر فضای مجازی» غافل شد؛ بستری که در عین فرصت‌آفرینی، آسیب‌زا نیز هست، خصوصاً در «غیاب آموزش سواد رسانه‌ای، و «نظارت هوشمند». به همین دلیل، هرگونه راهکار باید مبتنی بر «شناخت زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی» جامعه ایران باشد، نه صرفاً الگوبرداری از مدل‌های وارداتی.

لذا با ۱) ایجاد واحدهای درسی، ۲) برنامه های تفریحی، ۳) خدمات مشاوره ای،۴) اطلاع رسانی، ۵) تقویت کانون ها و تشکل های دانش آموزان، برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی، ۶) افزایش آگاهی والدین دانش آموزان، معلمین و در مجموع مشارکت خانواده،مدرسه و جامعه، باعث آگاهی دانش آموزان نسبت به مضرات این آسیب ها و ایجاد نگرش منفی در مورد آن شود. در نهایت،«آموزش  مهارت های زندگی» ، گامی بسیار مهم و حائز اهمیت در راستای کاهش آسیب های اجتماعی است. چنین آموزش هایی شناخت بیشتر دانش آموزان از خود و مدیریت شخصی، تصمیم گیری آگاهانه، تلاش برای اصلاح نقاط ضعف و ارتقای نقاط قوت را به همراه خواهد داشت.

منابع

۱. امامی، م.، حسینی، س.، و رضایی، ف. (۱۳۹۸). بررسی عوامل مؤثر بر آسیب‌های اجتماعی نوجوانان. مجله روان‌شناسی اجتماعی ایران، ۱۲(۳)، ۴۵–۶۰.

۲.اکبری، م.، و رحمانی، س. (۱۴۰۱). بررسی نقش سواد رسانه‌ای در کاهش آسیب‌های فضای مجازی در میان نوجوانان. فصلنامه رسانه و جامعه، ۱۷(۲)، ۹٠_۷۵.

۳.براتی، ع. (۱۴۰۰). تأثیر ارتباط والد-فرزند در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی. پژوهش‌های خانواده، ۶(۳)، ۵۸–۷۲.

۴.رستگار، ه.، محمدی، ن.، و تقوی، ف. (۱۴۰۰). تأثیر آموزش مهارت‌های زندگی بر کاهش.

۵.صابری، علی و صابری، غلامرضا و کیانی، محمد(۱۴۰۳) ،آسیب های اجتماعی نوجوانان و نقش نهاد آموزش و پرورش در پیشگیری از آن،اولین همایش ملی مهارت های معلمی،مسجد سلیمان ،https://civilica.com/doc/2193346

۶.کراهه، باربارا (۱۳۹۰) پرخاشگری از دیدگاه روان شناسی اجتماعی. مترجم: محمدحسین نظری نژاد، تهران: انشارات رشد.

۷.محمودیان، شهره(۱۴۰۰) ،پیشگیری از آسیب های اجتماعی نوجوانان با نگاهی بر نقش آموزش مهارتهای زندگی،پنجمین کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در روانشناسی،علوم اجتماعی،علوم تربیتی و آموزشی،https://civilica.com/doc/1319130

انتهای پیام